ДАЙНД МОРДСОН НӨХРӨӨ БИ ДОЛООН ЖИЛ ХҮЛЭЭСЭН…ГЭТЭЛ ТҮҮНИЙГ ОРШУУЛСАН УУЛНААС ИРСЭН НЭГЭН ӨВГӨН ‘ТАНАЙ НӨХРИЙН ТУХАЙ ХЭЛЭХ ЁСТОЙ НЭГ ҮНЭН БИЙ’ ГЭВ…

Нөхрийг минь дайнд мордсоноос хойш долоон жил өнгөрөхөд нэгэн буурал өвгөн манай гэрийн үүдэнд ирж, “Агваанханд гэж та мөн үү?” хэмээн асуусан юм. Би түүнийг урьд өмнө харж байгаагүй ч өвгөний алган дээр хэвтэх жижигхэн мөнгөн сахиусыг хараад амьсгаа минь давчдаж, хаалганы тотгоос зуурч зогслоо. Учир нь тэр сахиусыг би нөхөр Галсанжамдаа дайнд мордохынх нь өмнөх шөнө өөрийн гараар өгсөн бөгөөд түүнийг нутаглуулахад эд зүйлс дундаас нь олдоогүй билээ. Өвгөн миний царайг удаан ажигласнаа “Танай нөхрийн тухай хэлэх ёстой нэг үнэн бий, харин тэр үнэнийг мэдээд та намайг уучлахгүй байх” гэж хэлсэн юм.

Тэр мөч хүртэл би нөхрийгөө дайсны суманд өртөж, нутаг усныхаа төлөө тулалдаж яваад амь үрэгдсэн гэж итгэж иржээ. Түүний хамт алба хаасан цэргүүд ч тэгж ярьсан, хошууны захиргаанд хүрсэн мэдээ ч тийм байсан бөгөөд би өөрөө хүртэл нөхрийнхөө шарилыг төрсөн нутгийнх нь уулын энгэрт нутаглуулсан хүн байлаа. Гэтэл тэр орой гэрийн минь босгон дээр зогссон өвгөний авчирсан сахиус миний долоон жил үнэн гэж итгэж явсан бүхэнд эргэлзээ төрүүлэв. Нөхөр минь үхэхийнхээ өмнө юу туулсан, хэнд ямар үг захисныг би тэр шөнө л анх удаа мэдсэн юм.

Энэ бүхнээс долоон жилийн өмнө буюу 1870-аад оны эхээр бид хоёр Халхын өмнөд хязгаарт амьдардаг байв. Би тэр үед хорин гурван настай, нөхөр Галсанжам маань гучин хоёр настай, хошууны харуулын цэргүүдийг ахалдаг занги цолтой хүн байлаа. Бид гэрлээд дөрөв дэх жилдээ орж байсан бөгөөд үр хүүхэдтэй болж амжаагүй ч хоёр биедээ түшиг болж, багахан гэр орноо босгон амьдарч байсан юм. Галсанжам гаднаас харахад дуу цөөтэй, хатуу ширүүн эр шиг боловч гэртээ ирэхээрээ миний хийсэн хоолыг магтаж, өчүүхэн зүйлээр хүртэл намайг баярлуулахыг хичээдэг байв.

Нөхөр маань намайг Агваанханд гэж бүтэн нэрээр минь бараг дууддаггүй, голдуу “Ханд минь” хэмээн энхрийлдэг байлаа. Би түүнийг олны өмнө Галсанжам занги гэж хүндэтгэн дуудаж, хоёулхнаа үлдэхээрээ “Миний хүн” гэж эрхлүүлдэг байсан юм. Өвлийн шөнө намайг даарвал тэр өөрийнхөө нөмрөгийг нөмөргөж, өглөө босоход минь гал түлэн цай чанаж өгдөг байв. Тийм энгийн өдрүүд хожим миний амьдралын хамгийн үнэтэй дурсамж болно гэж би тэр үед төсөөлөөгүй.

Тэр жилийн намар өмнөд хязгаарын байдал улам түгшүүртэй болж, зэвсэглэсэн дээрэмчид харуулын нутагт халдах нь олширсон юм. Ойр хавийн айлууд мал сүргээ алдсан, зарим хүн сураггүй болсон гэх мэдээ ирж, хошууны захиргаанаас харуулын хүчийг зузаатгах тушаал буулгав. Галсанжам цэргүүдээ авч өмнө зүгт гарахаар бэлтгэж эхлэхэд би түүний ачаа барааг баглаж өгөх зуураа нэг л муу совин тээж байлаа. Нөхөр маань намайг анзаарсан бололтой нэг орой дэргэд минь сууж, “Ханд минь, чи түр Хүрээ бараадсан нь дээр, энд байдал сайнгүй байна” гэж хэлэв.

Би түүний үгийг сонсоод толгой сэгсэрч, хаашаа ч явахгүй гэж зөрүүдэлсэн юм. “Чамайг энд байхад би юунаас айх юм, харин чамайг орхиод явбал өдөр шөнөгүй санаа зовно” гэхэд нөхөр маань хэсэг чимээгүй суув. Тэгээд миний хоёр гарыг атгаж, “Би цэрэг хүн, тушаал ирвэл хаашаа ч явна, харин чамайг аюулд үлдээж болохгүй” …