БАГШИЙГАА ШОРОНГООС АВРАХ ГЭЖ ЯВСАН ЛАМ ЗАМДАА ЖИВЖ БАЙСАН ХҮНИЙГ ОРХИЖЭЭ…ХАРИН БАГШИЙГАА АВЧ ИРСНИЙ МАРГААШ НЬ…”

1930-аад оны нэгэн шөнө Хэнтий аймгийн шоронгоос баривчлагдсан нэгэн лам сураггүй алга болжээ. Хачирхалтай нь түүнийг оргуулсан хүн хол зугтсангүй, харин хэдхэн хоногийн дараа өөрөө Дотоод яамны хэлтэст хүрч ирээд багшийгаа амьдаар нь авч явснаа хүлээсэн байна.

Гэвч мөрдөгчид түүний хэлсэн газарт очиход өнөөх лам хэдийнээ нас барж, оршуулсан байжээ. Тэр ч байтугай шавь нь багшийгаа шоронгоос авч гарахдаа болсон нэгэн явдлыг ярьсан нь байцаагчдыг бүр ч гайхшруулсан гэдэг.

Тэр хүн бол Хэнтий нутгийнхан дунд Ойлон Санжаа хэмээн алдаршсан нэгэн лам байв. Харин түүний аварч гаргасан хүн нь Хүүхэн хутагт хэмээн хүндлэгддэг Жамъяндамбийбалсан байсан юм. Тухайн үед хутагтын хүрээ хэдийнээ олон зуун лам, шавьтай, Хэнтий нутгийн томоохон шашны төвүүдийн нэг болсон байлаа. Гэвч 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлт эхэлснээр олон жил шүтэж ирсэн хийд, лам нарын хувь заяа нэг л өдөр орвонгоороо эргэсэн юм.

Хүүхэн хутагтын хүрээний түүх бүр 1873 оноос эхэлдэг бөгөөд Балжирсамбуу хэмээх хүнийг хутагтаар өргөмжлөн ширээнд залснаар анх үүссэн гэдэг. Түүнээс хойш хэд хэдэн дүр тодорч, хамгийн сүүлчийн хутагт Жамъяндамбийбалсан Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын нутагт малчин Цэнднямын гэрт төржээ. Түүнийг багаас нь онцгой хүүхэд хэмээн үзэж, хүрээнд залсан бөгөөд хожим шавь нарынхаа дунд ихэд нэр хүндтэй болсон байна. Харин тэр хүний тухай нутгийн хөгшчүүл нэгэн хачин домгийг өнөөдрийг хүртэл ярьдаг ажээ.

Өмнөговь аймгийн Мөрөн сумын нутагт Сэргэлэн, Бэрх хэмээх хоёр уулын хооронд нарийн хавцал байдаг гэнэ. Эрт үед тэр хавцалд орсон хүн, мал эргэж гардаггүй, дотроос нь ямар нэг амьтан хөдөлж байгаа мэт чимээ сонсогддог хэмээн нутгийнхан цээрлэдэг байжээ. Хүүхэн хутагт тэнд очиж, хэдэн өдөр ном уншин, дун бүрээ татаж засал хийсний дараа өнөөх аюул арилсан гэж ярьдаг. Түүнээс хойш тэр газрыг Дунгийн гацаа, Дунгийн бүрд хэмээн нэрлэж, хутагтын дарсан гэх газрыг Удганширээт гэж дууддаг болсон байна.

Хутагтын хүрээний дүрд зургаан хүн зургуулаа босоо үстэй байсан гэх өөр нэгэн сонин яриа ч бий. Жамъяндамбийбалсан өөрөө ч жирийн лам нараас өөр, ойр хавийн хүмүүсийнхээ сэтгэлд юу байгааг мэддэг хүн хэмээн шүтэгддэг байжээ. Гэвч энэ бүхэн түүнийг баривчлахаар ирсэн хүмүүсийн хувьд ямар ч ач холбогдолгүй байв. Нэгэн өдөр Дотоод яамны хүмүүс хүрээнд ирж, хутагтыг дагуулан явах тушаал гарсныг мэдэгдсэн байна.

Тэр өдөр хүрээний хашаанд байсан лам нар юу болоод байгааг эхэндээ сайн ойлгосонгүй. Хэдэн хүн хутагтын өргөөнд орж, бичиг цаас үзэж байснаа удалгүй түүнийг гаргаж иржээ. Шавь нар нь багшийнхаа араас ойртох гэсэн боловч зэвсэгтэй хүмүүс замыг нь хаасан байна. Харин хутагт өөрөө эсэргүүцсэнгүй, зөвхөн үүдэнд зогсож байсан Санжаа руу нэг хараад морджээ.

Санжаа тэр харцыг олон хоног мартаж чадсангүй. Багшийг нь аваад явснаас хойш хүрээний хүмүүсийн зарим нь гэр гэртээ харьж, зарим нь дахин баривчлагдахаас айж нуугдах болов. Урьд нь өглөө бүр ном хурдаг байсан дуганы үүд цоожтой, хашаан доторх хэдэн нохой хүртэл хүн харахаараа хуцаж угтдаг болсон байлаа. Нэг орой…