МАНАЙ ЭМЭЭГ 1958 ОНД ОРШУУЛСАН ГЭДЭГ… ГЭТЭЛ 1973 ОНЫ ГЭР БҮЛИЙН ЗУРАГТ ЭМЭЭ МИНЬ ЗОГСОЖ БАЙВ… ХАРИН ТЭР ЗУРГИЙГ ХАРСАН ААВ МИНЬ “ЭНЭ ЗУРГИЙГ ШАТАА” ГЭЖ ХАШХИРСАН ЮМ…

Манай эмээг 1958 онд оршуулсан гэдэг ч би түүнийг арван таван жилийн дараа авхуулсан гэр бүлийн зурган дээрээс олж харсан юм. Хамгийн хачирхалтай нь тэр зургийг авахуулах үед би өөрөө тэнд байсан бөгөөд ард минь зогссон хөгшин эмэгтэйг огт анзаараагүй байлаа. Харин аав зураг дээрх эмэгтэйг харангуутаа царай нь хувхай цайж, миний гараас зургийг булаан аваад зуух руу шидэх гэж оролдсон. Тэр үед би аавыгаа нас барсан ээжийнхээ зургийг хараад яагаад тэгтлээ айсныг ойлгоогүй ч хожим учрыг нь мэдээд олон жил түүнийг аав гэж дуудаж чадаагүй билээ.

Намайг Оюунчимэг гэдэг бөгөөд энэ явдал 1973 оны есдүгээр сарын сүүлчээр манай суманд болсон юм. Би тэр үед арван есөн настай, сумын найман жилийн сургуулийг төгсөөд нэгдлийн тооцооны ажилд тусалдаг байлаа. Аав Балданцэрэн маань дөчин таван настай, нэгдлийн агуулах хариуцдаг, хүмүүсийн дунд үг нь жинтэй нэгэн байсан бол ээж Дэжидмаа гэрийн ажил, хэдэн малаа хардаг байв. Манай гэрт хүн бүрийн нэрийг дуудаж болдог хэрнээ ганцхан Жавзанхорлоо гэдэг нэрийг хэлэхэд л аавын царай хувирдаг байсан юм.

Жавзанхорлоо бол аавын төрсөн ээж, миний эмээ бөгөөд намайг дөрөвхөн настай байхад нас барсан гэж ярьдаг байлаа. Би эмээгээ бараг санадаггүй ч нэг удаа намайг өвөр дээрээ суулгаад, үсийг минь самнаж байсан бүдэгхэн дурсамж үлджээ. Тэр дурсамжинд эмээ маань баруун гарынхаа чигчий хурууг бага зэрэг нугалж чаддаггүй, намайг инээлгэхдээ тэр хуруугаараа хацрыг минь зөөлөн гижигддэг байсан юм. Харин аав эмээгийн тухай асуух бүрд “Өнгөрсөн хүнийг битгий оролдоод бай” гэж хэлээд яриаг тасалдаг байв.

1973 оны тэр намар манай бага нагац биш, аавын төрсөн дүү Должинсүрэн эгч айлчлан ирсэн юм. Тэр гучин долоон настай, өөр суманд нөхөр хүүхэдтэйгээ амьдардаг бөгөөд манайд жилдээ ганц хоёрхон удаа ирдэг байлаа. Должинсүрэн эгч ирэхдээ зураг авдаг танил хүнээ дагуулж ирсэн тул бид олон жил авхуулаагүй гэр бүлийн зургаа авахуулахаар болов. Аав эхэндээ дургүй байсан ч ээж “Охин маань удахгүй хотод сурахаар явна, нэг сайхан зурагтай үлдье” гэж ятгаснаар зөвшөөрсөн юм.

Бид гэрийнхээ урд талд, нарны гэрэл эгц тусахгүй газарт зогсож зураг авахуулсан. Аав голд нь сандал дээр сууж, ээж түүний баруун талд, Должинсүрэн эгч зүүн талд зогссон бол би ард нь зогсож байлаа. Зурагчин биднийг хөдөлгөөнгүй байхыг сануулж, аппаратаа тохируулаад ганцхан удаа зураг дарсан юм. Тэр өдөр хашааны үүдээр хэдэн хүн өнгөрснийг би санахгүй ч бидний дунд танихгүй хөгшин эмэгтэй зогсож байсныг лав санахгүй байна.

Зурагчин хоёр долоо хоногийн дараа угаасан зургаа авчирч өгөхөд ээж хамгийн түрүүнд үзээд инээмсэглэсэн. “Балданцэрэн чи дандаа л ууртай гарчих юм” гэж хэлэхэд аав ч зураг руу тонгойж хараад инээх шахсан юм. Гэтэл Должинсүрэн эгч гэнэт дуу алдаж, ширээний ирмэгээс зуурч зогсов. Би юу болсныг асуухад тэр зурагны баруун захыг заагаад “Наадах чинь хэн бэ” гэж шивнэсэн юм.

Бидний ард, гэрийн хананы сүүдэр бараадсан хэсэгт нэгэн хөгшин эмэгтэй зогсож байлаа. Тэр эмэгтэй цайвар өнгийн дээлтэй, толгойдоо бараан алчуур зангидсан, нүүрэндээ олон үрчлээтэй боловч нүд нь их л хурц харагдсан юм. Зураг бүдэгхэн байсан ч түүний баруун гар цээжнийх нь өмнө ил гарч, чигчий хуруу нь бусдаасаа эвгүй нугарсан нь тодорхой байв. Би тэр гарыг харангуутаа эмээгийн тухай бага насны бүдэгхэн дурсамжаа санаж, өөрийн эрхгүй “Эмээ” гэж хэлчихсэн юм.

Аавын гар дахь аяга шалан дээр унаж хагарлаа. Тэр зураг руу хэдэн хором хөдөлгөөнгүй ширтэж байснаа гэнэт босож, миний гараас булаан авав. “Энэ зургийг хэн засаж янзалсан юм, хэн ийм юм хийсэн юм” гэж зурагчин руу хашхирахад өнөөх хүн юу ч ойлголгүй гайхаж зогссон. Харин Должинсүрэн эгч аавын урдуур орж, “Ах аа, энэ ээж мөн байна” гэж хэлэхэд аав түүнийг түлхээд гарчихсан юм.

Тэр орой манай гэрт хэн ч хоол идсэнгүй. Аав зургийг авдрынхаа ёроолд хийж цоожлоод, энэ тухай дахин ярихыг хориглосон байв. Ээж түүнтэй ганцаараа удаан ярьсан ч би үгсийг нь тод сонсоогүй, зөвхөн ээжийн “Одоо болоо юм биш үү” гэж уйлан хэлэхийг сонссон. Харин Должинсүрэн эгч тэр шөнө миний хажууд хэвтэхдээ “Оюунчимэг ээ, эмээгийнхээ оршуулгын тухай чамд юу гэж ярьдаг байсан бэ” гэж асуусан юм.

Би эмээг өвчнөөр нас барж, хөдөөгийн жижиг оршуулгын газарт нутаглуулсан гэж сонссоноо хэллээ. Должинсүрэн эгч хэсэг чимээгүй байснаа “Би ээжийнхээ царайг сүүлчийн удаа харж чадаагүй” гэж шивнэв. Тэр үед эгч хорин хоёр настай, айлд гараад өөр суманд амьдарч байсан бөгөөд ээжийгээ нас барсны дараа л дуудлага авч ирсэн ажээ. “Ах чинь авсыг нээж болохгүй, цогцос нь муудсан гэсэн, би тэгэхэд итгэсэн” гэж хэлэхэд нь анх удаа надад нэг л зүйл буруу байгааг мэдэрсэн юм.

Маргааш нь Должинсүрэн эгч бид хоёр эмээгийн хуучин эд зүйлсийг үзэхээр шийдэв. Аав ажилдаа явсан хойгуур ээжээс авдрын түлхүүрийг гуйхад ээж эхлээд өгөхгүй гэж зүтгэсэн. Гэвч Должинсүрэн эгч “Ээжийнхээ ганц зургийг үзэх эрх надад байгаа биз дээ” гэхэд ээж толгой гудайлган түлхүүр гаргаж өгсөн юм. Авдрын ёроолд хэдэн хуучин бичиг, эмээгийн бор алчуур, 1950-иад оны жижигхэн хөрөг зураг байлаа.

Хөрөг зураг дээрх Жавзанхорлоо эмээ тавь орчим настай, …