1937 ОНД БУУДУУЛАХААР АВЧ ЯВСАН ЛАМЫГ МАРГААШ ӨГЛӨӨ НЬ ХАР ГЭРЭЭС ХАЙГААД ОЛСОНГҮЙ…ХАРИН ШАЛАН ДЭЭР НЬ…

1937 оны намар Чойрын хийдээс баривчлагдсан нэгэн өвгөн ламыг хоёр төлөөлөгч Төхөмийн цагаан давааны бэлд аваачиж, хар гэрт хорьжээ. Тэр шөнө гэрийн дотроос хүн ёолох, хана маажих, хааяа амьсгаа тасалдах шиг хачин чимээ сонсогдож байсан ч үүдэнд зогссон харуулууд дотогш орж зүрхэлсэнгүй. Харин үүр цайхын алдад гэрийн өрх гэнэт хүчтэй хөдөлж, гурван хар хэрээ тооноор дэвэн гарч Чойрын хийдийн зүг ниссэн гэдэг. Харуулууд хаалгыг онгойлгож үзээд дотор нь байсан зүйлийг харангуутаа буцаад ухарч, нэг нь бүр буугаа газар унагажээ.

Энэ явдлыг ойлгохын тулд түүнээс олон жилийн өмнөх Чойрын тухай ярих хэрэгтэй болно. Тэр үед Жанжин Чойрын хийдийг нутгийн хүмүүс зүгээр нэг сүм хийд гэж үздэггүй, харин олон жилийн турш учир битүүлэг явдал дагуулсан газар хэмээн ярилцдаг байжээ. Зарим нь түүнийг бүр “Чөтгөрийн сүм” гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд хийдийн ойролцоох толгодоор шөнө орой явахыг цээрлэдэг хүмүүс ч байв. Энэ бүхэн хэзээнээс эхэлснийг хэн ч тодорхой хэлдэггүй ч 1920 оны өвөл болсон нэгэн тулалдаантай холбон тайлбарладаг байлаа.

Тэр өвөл Барон Унгерний цэрэгт цохигдсон гамингуудын нэг хэсэг нутаг буцан зугтаж, Чойрын орчмоор дайран өнгөрөхөөр болжээ. Тэднийг Дугар бэйсийн удирдсан монгол цэргүүд нэхэн хөөж, Чойрын толгойн орчимд гүйцэж очсон гэдэг. Тулалдаан хэр удаан үргэлжилсэн нь тодорхойгүй ч зугтаж явсан гамингууд тэнд олноороо алагдаж, зарим нь толгодын ар, жалга судагт амь тавьсан гэх яриа үлджээ. Үүнээс хойш нутгийнхан тэр газрыг орой үдэш бараадахаа больж, хийдийн ойролцоо сонин зүйл үзэгддэг болсон тухай ам дамжин ярьцгаах болжээ.

Хамгийн их яригддаг зүйл нь Чойрын толгойн дээгүүр шөнө цагаан юм хөвж өнгөрдөг тухай байв. Холын аянчин түүнийг манан гэж андуурдаг ч ойртох тусам хүний биетэй адилхан дүрс тодорч, доод хэсэг нь газарт хүрдэггүй гэж ярьдаг байжээ. Зарим хүн тэр зүйлийг хүн өргөж яваа мэт харагддаг байсан гэдэг бол нөгөө хэсэг нь урт үс унжуулсан, уут шиг юм чирсэн эмэгтэйтэй төстэй гэж хэлдэг байв. Үнэхээр тийм зүйл байсан эсэхийг хэн ч нотолж чадаагүй ч Чойрын толгойн тухай яриа үе дамжин үлдсэн юм.

Нэгэн удаа холын аянчин хийдийн ойролцоо хоног тааруулан ирээд морьдоо усалж байхдаа нутгийн өвгөнөөс зам асуужээ. Өвгөн түүнийг хаашаа явахыг сонсоод толгодын арын замаар битгий гар, өглөө болтол эндээ амар гэж сануулсан гэдэг. Аянчин учрыг нь асуухад өвгөн хэсэг дуугүй сууснаа “Тэнд хүн харагдвал араас нь битгий дагаарай, хүн биш байхыг үгүйсгэхгүй” хэмээн хэлжээ. Залуу тэр үгийг сонсоод инээсэн боловч өвгөн огт инээгээгүй тул эцэст нь мориндоо өвс тавьж, тэр хавьд хоноглохоор шийдсэн байна.

Чойрын хийдийн лам нар ч нутгийнхны ийм яриаг мэддэг байжээ. Гэхдээ тэд бүгдээрээ сүнс чөтгөр байдаг гэж итгэдэггүй, зарим нь дайнд алагдсан хүмүүсийн тухай айдас домог болон хувирсан хэрэг гэж үздэг байсан гэдэг. Харин хэдэн хөгшин лам толгодын ойролцоох нэгэн овоог үе үе тахиж, тэнд нас барсан хүмүүсийн хойдын буянд зориулан ном уншдаг байв. Хожим тэр овоо 1937 оны үйл явдалтай холбогдоно гэж тухайн үед хэн ч төсөөлөөгүй биз ээ.

Он жил өнгөрөхийн хэрээр Чойрын хийдэд шавилан суух хүүхэд залуусын тоо нэмэгдэж, хийд нутгийн шашин номын томоохон төвүүдийн нэг болжээ. 1937 он гэхэд дөрвөн зуу гаруй лам хуврагтай болсон хэмээн нутгийн хүмүүс ярьдаг байв. Тэдний дунд ном эрдэмтэй хөгшин багш нар, идэр насны лам нар, дөнгөж сахил хүртээд удаагүй жаахан шавь нар ч байсан юм. Өглөө бүр хийдийн хашаанд шавь нар ус зөөж, гал түлж, багш нарынхаа цайг бэлтгэн, энгийн л нэг амьдрал үргэлжилж байлаа.

Тэр хийдэд Данзан хэмээх оточ,…