БАРИВЧЛАГДВАЛ ЭХНЭР, ХҮҮХДҮҮД НЬ НАСААРАА “ГЭМТ ХЭРЭГТНИЙ АР ГЭР” ХЭМЭЭН АДЛАГДАНА ГЭЖ АЙСАН УЛСЫН ЗААН ГЭР БҮЛЭЭ ХҮЙС ТЭМТЭРЧЭЭ…

1930-аад оны сүүлчээр Архангай нутагт нэг айлын тухай хүмүүс ам дамжин ярихдаа хүүхдийн дэргэд бараг ярьдаггүй байсан гэдэг. Тэр айлын эзэн жирийн нэг хүн биш, арван зургаахан настайдаа “Буур” Жамъян аваргатай үзүүр түрүүнд үлдэж, хожим улсын наадамд ес даван үзүүрлэсэн улсын заан Шаравын Гомбосүрэн байжээ.

Гэтэл нэг өдөр нутгийнхан нь түүний нэрийг бөхийн дэвжээн дээр биш, эхнэр хүүхэд, төрсөн эхтэй нь холбоотой нэгэн аймшигтай хэргийн дэргэд шивнэлдэх болсон байна. Хамгийн хачирхалтай нь тэр хэрэг болохоос хэдхэн жилийн өмнө Гомбосүрэн Монголын хамгийн хүчтэй бөхчүүдийн нэг байсан атлаа улсын наадмын дэвжээнээс гэнэт алга болчихсон байв.

Тэр яагаад дахиж барилдахаа больсон юм бол, түүнд чухам юу тохиолдсон юм бол гэдгийг нутгийн хөгшчүүл олон янзаар ярьдаг байжээ. Зарим нь “Хэрэв тэр хүн бөхийнхөө замаар явсан бол улсын аварга болох байсан” гэдэг бол нөгөө хэсэг нь “Тэр өөрөө замаа буруу сонгосон хүн” хэмээн толгой сэгсэрдэг байсан гэдэг.

Харин Гомбосүрэнгийн амьдралын сүүлчийн жилүүдийг мэддэг хүмүүс түүний бөхийн амжилтаас илүү “баригдахаасаа өмнө гаргасан шийдвэр”-ийг нь ярьдаг байв. Тэр шийдвэр нь өнөөдөр сонсоход хүртэл хүн “Яаж өөрийнхөө гэр бүлд тийм зүйл хийж чаддаг байна аа?” гэж бодмоор хэрэг байсан юм.

Шаравын Гомбосүрэн Архангай аймгийн Цэнхэр суманд төрж өссөн, багаасаа л үеийн хүүхдүүдээсээ бяр тэнхээгээр тасархай хүү байсан гэдэг. Морь малтай ноцолдох, хүнд юм өргөхдөө том хүнээс дутахгүй, харин барилдахаараа өөрөөсөө хэд ах хүүхдийг ч унагачихдаг болохоор нутгийнхан нь “Энэ хүү бөх болно доо” гэж ярьдаг байжээ.

Арван хоёр нас хүрэхээсээ сум, баг, овоо тахилгын жижиг наадамд зодоглож эхэлсэн бөгөөд хэдхэн жилийн дараа нэр нь Архангайн бөх сонирхогчдын дунд дуулдах болов. Харин арван зургаан нас хүрсэн жил нь түүний амьдралд хожим олон жил яригдах нэгэн барилдаан тохиожээ.

1925 онд Ардын хувьсгалын дөрвөн жилийн ойн баяр наадам Архангайд болоход арван зургаан настай Гомбосүрэн томчуудтай мөр зэрэгцэн зодоглосон байна. Тэр үед түүнийг харсан зарим хүн “Хүүхэд шахуу юм байж юундаа ингэж яардаг юм” гэж шоолж байсан ч даваа ахих тусам хүмүүсийн яриа өөрчлөгджээ.

Гомбосүрэн нэг нэгээр нь ахмад бөхчүүдийг орхисоор эцэст нь тухайн үедээ аль хэдийн нэр алдартай болсон “Буур” Жамъян аваргатай үзүүр түрүүнд үлдсэн гэдэг. Арван зургаан настай хүүхэд улсын аваргатай үзүүр түрүүнд үлдэнэ гэдэг тэр цагт нутгийнхны хувьд өөрөө том явдал байлаа.

Тэр наадамд Жамъян аварга түрүүлж, Гомбосүрэн үзүүрлэснээр аймгийн заан цол хүртжээ. Ингээд хамгийн залуудаа аймгийн цол хүртсэн бөхчүүдийн нэг болж, хүмүүс түүнийг “цаашдаа улсын наадамд юм дуулгана” гэж ярьдаг болсон байна.

Гомбосүрэн өөрөө ч барилдаандаа улам шунаж, адуу малын ажилтай өдөр байсан ч орой нь үеийн залуустайгаа ноцолдож, мэхээ давтдаг байсан гэх яриа бий. Хожим түүнийг мэддэг хүмүүс “Бяртайгаас гадна барьц авсан хүнээ тавьдаггүй, шийдсэн мэхээ гүйцээдэг зантай байсан” хэмээн дурссан байдаг.

Хоёр жилийн дараа буюу 1927 онд арван найман настай Гомбосүрэн Архангай аймгийн наадамд дахин хүч үзжээ. Тэр жил аймгийн арслан Шаравтай үзүүр түрүүнд үлдэж, шийдвэрлэх барилдаанд өрсөлдөгчөө сээрэн дээгүүр нь шүүрч аваад бараг шууд чулуудчихсан гэх яриа үлдсэн байдаг.

Ингээд Гомбосүрэн аймгийн арслан цол хүртэж, дараагийн хоёр жил буюу арван ес, хорин насандаа ч аймгийнхаа наадамд дараалан түрүүлсэн гэдэг. Хорь хүрээгүй шахам залуу Архангайн наадмыг ийнхүү эзэгнэж эхлэхэд “Манай Гомбосүрэнг энэ хавьд дийлэх хүн гарахаа байлаа” гэж нутгийнхан нь ярьдаг б…