10 ХҮҮХЭДТЭЙ АЙЛЫН 9 НЬ ӨДӨР БҮР НЭГ ГАЗАР РУУ НУУЦААР ЯВДАГ БАЙЖЭЭ… 10 ХОНОГИЙН ДАРАА ГАНЦХАН ОТГОН ХҮҮ НЬ ҮЛДСЭН БАЙВ…

1960 оны хавар Цамбагаравын өвөрт цас ханзарч, Хөх сайрын голын мөс захлаад эхэлсэн үеэр Цэрэнгийнх Хоёр толгой гэдэг газар ганц гэрээр буужээ. Хаваржаа нь ус ойр, малд нөмөртэй, хараа хүрэх газар бараантаж хэвтэх уулын энгэр нь хүртэл ногооны үнэр ороод ирчихсэн, өнтэй сайхан газар байсан гэдэг.

Харин ачаа буулгаж байсан эхний өдөр Цэрэнгийн эхнэр гэрийн хаяанд тавьсан тогоо шанагыг янзалж сууснаа тэнгэр өөд нэг харснаа, “Энэ олон ангир чинь дандаа ингэж хүний дээр эргэлддэг юм уу?” гэж асуужээ. Цэрэн тоосон шинжгүй “Ус бараадсан шувуу л биз, чи бас юунаас юу боддог юм” гээд униа өлгөхөөр гэр рүүгээ орсон байна.

Цэрэнгийнх арван хүүхэдтэй өнөр айл, томчууд нь малд нэмэртэй болчихсон, хамгийн бага нь дөнгөж ой шүргэж яваа хөлд ороогүй шахам хүү байжээ. Хүүхдүүд нь нэг дор шуугилдаад эхлэхээр гэрийн дотор багтахаа больж, ээж нь “Та нар гадаа гарч тогло, тогоо шанага хөмрүүлэх нь” гэж хөөдөг байсан гэнэ.

Хаваржаанд буусан эхний хэд хоногт ах нар нь хурга ишиг эргүүлж, ихрүүд нь усанд чулуу шидэлцэж, орой болохоор хэн нь их өлссөнөө булаацалдан ааруул, боовоо хүртэл тоолж иддэг жирийн л айлын хүүхдүүд байв. Гагцхүү голын зүгээс өглөө оройгүй сонсогдох ангирын ганганаанд эхнэр нь хааяа залхаж, “Эд нар шөнө ч унтдаггүй амьтад юм уу даа” гэж үглэдэг болжээ.

Хоёр толгой гэдэг нь нэр шигээ өөд өөдөөсөө харсан, холоос бараг ижилхэн харагдах хоёр бор уул бөгөөд дундуур нь Хөх сайрын гол тахирлан урсдаг нутаг байж. Хавар болохоор тэнд ангир, галуу, нугас, дэглий, тогоруу бууж, зарим өглөө голын эрэг ус биш шувуугаар хучигдсан юм шиг харагддаг байсан гэдэг.

Ялангуяа нутгийнхан “лам шувуу” гэж нэрлэдэг улаан шаргал ангир тэр жил ер бусын олон ирж, уулын бэлээр хүртэл хос хосоороо холхиж байжээ. Нэг удаа саахалтын өвгөн морьтой өнгөрөхдөө хүүхдүүдийг голын эрэг дээр тоглож байхыг хараад “Наад шувуудын үүр өндгийг л оролдов доо, бусдаар бол тоглож л байг” гэж хэлчихээд явсан гэдэг.

Тэр үгийг тухайн үед хэн ч онцолж бодсонгүй. Цэрэн ч сонсоод “Хүүхдүүд шувуугаар яах вэ дээ” гээд өнгөрсөн бөгөөд эхнэр нь отгон хүүгээ өвөр дээрээ суулгаад сүүтэй цай оочлонгоо томчууд руугаа “Оройтохоосоо өмнө ирээрэй” гэж захисан төдий байжээ.

Гэтэл хэд хоногийн дараагаас есөн хүүхэд өглөөний цайгаа ууж дуусмагцаа л тус бүр нэг бургасан саваа барьж, хормойдоо ааруул ээзгий, боов боогоод Хөх сайрын гол руу явдаг болов. “Юундаа өдөр болгон гол руу гүйгээд байгаа юм?” гэхэд том хүү нь “Зүгээр ээ, усанд орно, тоглоно” гэж хээв нэг хариулдаг байж.

Хөдөөгийн хүүхдүүд бургасан саваа чирэх байтугай уурга, шилбүүр барьж, чулуу модоор өдөржин тоглодог болохоор эцэг эх нь тэр бүр сэжиг авсангүй. Харин нэг орой хүүхдүүд ирэхэд хамгийн бага ихрийн ханцуйд шар өнгийн хатсан юм наалдчихсан байсныг эх нь хараад “Наадах чинь юу вэ?” гэж асуужээ. Хүү ханцуйгаа бушуухан ардаа хийгээд “Шавар” гэхэд ах нь хажуугаас “Өндөг хагарчихсан юм аа” гэж хэлээд инээсэн байна. Эх нь тахианы юм уу, өөр жижиг шувууны өндөг биз гэж бодоод “Амьтны үүр сүйтгээд байв аа” гэж нэг загнаснаас цааш юм болсонгүй.

Үнэндээ хүүхдүүдийн очдог газар нь голын наад эрэг биш, Зүүн толгойн цаад энгэр байжээ. Тэнд ангир бараг алхах зайгүй шахам үүрлэж, хад чулууны завсар, нүх хонхорт хоёр хоёроороо өндөглөсөн байсан гэдэг. Эхний өдөр нэг хүү санамсаргүй өндөг олж, нөгөө нь савааныхаа үзүүрээр түлхэж үзээд хагалчихсанаас бүх юм эхэлсэн байна. Шар нь чулуун дээгүүр асгарахад хүүхдүүд хэсэг алмайрснаа нэг нь инээгээд, “Хөөе, цаана бас байна” гэж хашгирчээ.

Тэр өдрөөс тоглоом нь өөрчлөгдөв. Ес…