НӨХРӨӨ ОЙ РУУ ЯВАХАД ШААЗГАЙ ГЭРИЙГ НЬ НАР БУРУУ ТОЙРЧ ШАГШЖЭЭ… ХЭДХЭН ЦАГИЙН ДАРАА…

Шаазгай шагшихыг монголчууд эртнээс зүгээр нэг шувууны дуу гэж үздэггүй байжээ. Сайн мэдээ дуулгахдаа ч, саар зүйл сануулахдаа ч хүний бараа харж ирдэг амьтан хэмээн бэлгэшээдэг байсан гэдэг. Одоо өгүүлэх энэ явдал Сэлэнгэ аймгийн Шаамар суманд ерээд оны эхээр болжээ. Жимс, жимсгэнэ, зөгийн аж ахуйгаараа нэртэй тэр нутгийнхан уг явдлыг олон жилийн дараа ч марталгүй ярьсаар ирсэн гэх.

Дашням /нэрийг өөрчлөв/-ынх Шаамарт нүүж ирээд төдий удаагүй байлаа. Амьдралаа шинээр төвхнүүлж, жимс жимсгэнэ тарьж, зөгий үржүүлэн аж ахуй эрхлэх санаатай ирсэн айл аж. Уг гарвал нь мөн Сэлэнгийнх бөгөөд Мандал сум буюу Зүүнхараагаас ийнхүү нутаг сэлгэн нүүжээ. Хаврын урь орж, газар гэсэхтэй зэрэгцэн тариалалтын ажлаа эхлүүлэхээр гэр бүлээрээ бэлтгэж байсан үе гэнэ.

Шинэ бууриндаа ирснээс хойш тэдний гэрийн ойролцоо нэгэн алаг шаазгай үе үе үзэгдэх болжээ. Өдөржин дэргэд нь эргэлдэхгүй ч яг нэг юм болохын өмнө хаанаас ч юм хүрч ирээд өрх, гэрийн тушаа шагшин суудаг байв. Тухайн үед Дашнямынхан үүнд төдийлөн ач холбогдол өгсөнгүй. Харин хожим болсон явдлуудыг эргэн санахдаа тэр шувуу тохиолдлоор ирдэггүй байсныг ойлгосон гэдэг.

Ерөөс монголчууд шаазгайд ам сайтай ард түмэн. Шаазгай дэргэд ирж шагшвал “Сайн хэл, сайн хэл, сархинагаар нэг шар тос өгье” хэмээн сайныг бэлгэдэж угтдаг уламжлалтай. Харин хэрээ гуаглахад жаахан цэрвэж, “Өнгө нь хар ч өр нь цагаан юм шүү” хэмээн муу ёрыг цайруулан хэлдэг байжээ. Тийм болохоор Дашнямынхан алаг шаазгайг эхэндээ муу зүйлтэй холбож бодсонгүй.

Хаврын нэгэн өдөр Дашням ой руу орж, хавь ойрын газрыг жаахан үзээд ирэхээр болжээ. Тариалангийн ажилдаа тохирох газар шинжих санаатай байсан бололтой. Гэрээс гарахаар зэхэж байх яг тэр мөчид өнөө алаг шаазгай хүрч ирээд өрхийн тушаа нар буруу эргэлдэн, ер бусын чангаар шагшиж эхэлсэн байна. Зүгээр нэг жиргэх бус, ямар нэгнийг хориглон болиулах гэсэн мэт хагшин шагшиж байсан гэдэг.

Гэвч хэн ч тэр дохиог ойлгосонгүй. Дашням ч “Ямар их шаагидаг шувуу вэ” гэхээс өөр юм бодолгүй замдаа гарчээ. Өглөөний бага үдийн үед гэрээсээ гарсан хүн үд өнгөрч, нар хэвийхэд ч эргэж ирсэнгүй. Эхэндээ гэрийнхэн нь ажлаа хөөцөлдөж яваа биз хэмээн тайван хүлээжээ.

Цаг өнгөрөх тусам байдал нэг л биш болж эхлэв. Дашням ер нь гэрээсээ гараад олон цагаар сураг тасардаг хүн биш байжээ. Тэр тусмаа шинээр ирсэн нутагтаа ой хөвчөөр зорилгогүй тэнээд байх учиргүй тул эхнэр, хүүхдүүд нь сүүлдээ тэвдэж эхэлсэн байна. Оройн таван цагийн алдад ч бараа сураггүй хэвээр байхад нь хүмүүс араас нь эрэхээр шийджээ.

Хажуу айлын Самдан гэх нас тогтсон эр тэдэнтэй хамт явахаар болов. Хашир хүн байсан тул “Юмыг яаж мэдэхэв” гээд карабинаа үүрчээ. Тэр үед буу авч явааг нь зарим нь сүртэйд тооцсон ч хожим тэр шийдвэр ямар хэрэгтэй байсныг бүгд ойлгосон гэдэг. Эрлийн хүмүүс гарахаар бэлтгэж байх зуур өнөө алаг шаазгай бас хүрч ирэв.

Энэ удаа шувуу гэрийн өрхийг нар зөв тойрон шагшжээ. Гэвч нөхөр, эцгээ эрэх гэж сандарсан хүмүүс шаазгай аль зүгт эргэснийг ажиглахтай манатай байлаа. Ингээд зэвсэгтэй, зэвсэггүй хэдэн хүн Дашнямын явсан гэх чигийг барин хөдөлжээ. Хажуугийн уулын ам өгсөөд хөндлөн ташсан мөрийг Самдан гуай олж, бусдыгаа дагуулан мөшгөсөн байна.

Шаамарынхан ид хаврын үеэр уул, ойгоор ганцаар явахаас аль болох цэрвэдэг хуучны заншилтай байжээ. Энэ нь мухар сүсгээс үүдэлтэй зүйл биш, харин нутгийн онцлогтой холбоотой байв. Тэндхийн хөгшдийн ам дамжсан ярианд өлсөж турсан, хорхойтсон баавгай хүн рүү дайрсан хэрэг урьд өмнө нэг бус удаа гарсан тухай өгүүлдэг байж. Самдан гуай ч тэр бүхнийг мэддэг хүн байлаа.

Гэхдээ Дашнямын эхнэр, хүүхдийг улам айлгахгүйн тулд Самдан сэжиглэж буй зүйлээ ам нээж хэлсэнгүй. Хэсэг явсны дараа гэрийнхэн нь Дашнямыг нэрээр нь чанга дуудаж, хашгиран чимээ өгөх гэхэд Самдан шууд болиулжээ. “Нар жаргаагүй байна. Одоохондоо дэмий чимээ гаргаад яахав” гэж тэр хэлсэн байна. Үнэндээ Самдан өөр зүйлээс болгоомжилж байсан аж.

Ой хөвчид хүний чанга дуугаар зэрлэг амьтан анир авч, гэнэт дайрах аюул байдгийг тэр мэднэ. Түүний таамгаар Дашнямд ямар нэгэн гай тох…