ҮХСЭН ГЭЖ БОДСОН ЦЭРЭГ ШӨНӨ НАЙЗЫНХАА ХААЛГЫГ ТОГШЖЭЭ…ГЭТЭЛ ТҮҮНИЙ АРААС УЛААН ДЭЭЛТЭЙ ЭМГЭН, ЦУСАНД БУДАГДСАН БҮСГҮЙ ХОЁР ДАГАЖ ИРСЭН БАЙВ

1945 оны намрын нэгэн орой Балдангийнх оройн цайгаа ч амжаагүй байхад гаднах нохой нь гэнэт уяагаа таслах шахам архирч эхэлжээ. Сийлэгмаа тогоон дээрх сүүтэй цайгаа самарч зогссоноо “Юу үзчихэв ээ?” хэмээн амандаа үглээд үүд рүү очтол хаалгыг гаднаас нь хүн алгаараа ганц удаа сулхан дэлсэв. Хоёр дахь удаагаа тогшиход өнөөх чимээ бүр дорой болж, хаалганы цаанаас хүн амьсгаадаж байгаа нь сонсогдсон тул Сийлэгмаа бүсээ чангалан “Хэн бэ, юуны хүн бэ?” гэж чанга асуув. Хариуд нь эр хүний сөөнгө хоолойгоор “Авраач…” гэх ганцхан үг сонсогдоод, дараахан нь хаалганы мод түшиж байсан юм шиг хүнд зүйл газар пидхийн унах нь тэр.

Сийлэгмаа хаалгаа ялимгүй завсарлуулан харвал цэрэг хувцастай, шавар шороонд хутгалдсан залуу босгон дээр хажуулдан уначихсан байлаа. Нэг хөлөө бараг чирсэн шинжтэй, өмднийх нь өвдөгнөөс дээш хатсан цус нэвчсэн бөгөөд бүсэнд нь зэвсэг байсангүй. “Ээ бурхан минь, чи чинь хаанаас гараад ирэв ээ?” гэж Сийлэгмаа уулга алдан тонгойход залуу зовхио арайхийн хөдөлгөснөөс өөр хариу өгсөнгүй. Танихгүй эрийг гэртээ оруулах нь аюултайг мэдэж байсан ч ийм хүнийг хээр орхиж чадалгүй сугадаж татсаар хоймор талын эсгий дэвсгэр дээр хэвтүүлэв.

Залуугийн гадуур хувцсыг тайлах үед энгэрийнх нь нэг жижиг төмөр товч тасран шалан дээр торхийн унахад Сийлэгмаа түүнийг аваад авдрын буланд тавьчихжээ. Шархыг нь бүлээн усаар арчиж боох зуураа “Юун цэрэг юм, нэр ус чинь хэн юм?” гэж хэд хэд асуусан боловч өнөөх эр ухаан орсонгүй. Гадаа нохой ч нэг хэсэг хуцсанаа хачирхалтай нь гэрийн хаалга руу биш, гэрийн зүүн хойд талын эзгүй харанхуй руу харж архирсаар байв. Сийлэгмаа үүдээр шагайгаад юу ч олж хараагүй тул “Зайл цаашаа, юу балайраад байгаа юм” гэж нохойгоо загначихаад эргэн оржээ.

Цэрэн нүдээ нээхэд хамгийн түрүүнд тооноор харагдах саарал тэнгэрийг ширтэн хэсэг хэвтэв. Хаана байгаагаа санах гэж оролдсон бололтой толгойгоо хөдөлгөхөд Сийлэгмаа дэргэдээс нь “Сэрэв үү, хөдөлж болохгүй шүү” гэж дуугарлаа. Цэрэн уруулаа норгон байж нэрээ хэлэхэд Сийлэгмаа “Юун хүн гэдгийг чинь би мэдэхгүй, шархадсан болохоор чинь л хүн ёсоор орууллаа, тэнхэрмэгцээ замаа хөөхгүй бол манайх цэрэг орогнуулсан хэрэгт орж мэднэ” гэв. Цэрэн хэсэг чимээгүй хэвтсэнээ “Явна аа, эгч минь, би энд гай болох гэж ирээгүй” гэж сулхан хэлжээ.

Тэр үед гадаа морь тургиж, нохой өөр өнгөөр хуцахад Сийлэгмаа “Манай хүн ирлээ” гээд яаран гарлаа. Балдан алга болсон хэдэн адуугаа хайж өдөржин давхисан хүн тоос шороонд дарагдчихсан орж ирээд “Ёох, арай гэж оллоо, цай байна уу?” гэснээ хойморт хэвтэх хүнийг хараад үгээ таслав. “Энэ чинь хэн бэ?” хэмээн эхнэрээсээ асуугаад дөхөж очсон Балдан хэвтэж буй эрийн нүүрийг гэрэлд сайн харангуутаа аягаа тавихаа мартан гараа суллав. “Цэрэн… чи мөн үү?” гэхэд өнөөх эр нүдээ томруулан “Балдан уу?” гэж асуусан бөгөөд хоёр эр хэдэн хором юу ч ярьж чадсангүй.

Балдан найзынхаа мөрийг барьж үзсэнээ бүр итгэж ядсан хүн шиг нүүрийг нь дахин дахин ширтэв. “Чамайг чинь Япончуудад олзлогдоод, шархаа даалгүй өнгөрсөн гэж штабын даргаас мэдээ ирсэн шүү дээ, хоёр хөгшин чинь хүүгээ өнгөрсөн гээд…” гэж хэлээд цааш үргэлжлүүлж чадсангүй. Цэрэн харцаа буруулан “Би ч өөрийгөө буцаж ирнэ гэж бодоогүй, дайн дууслаа гэсэн сураг гараад намайг сулласан юм, энэ доголон хөлөөрөө өдөрт жаахан жаахнаар явсаар эх орон руугаа зүтгэлээ” гэв. Балдан инээх ч юм шиг, уйлах ч юм шиг болж “Амьд л ирсэн бол болоо доо, муу золиг минь” гээд найзынхаа мөрийг зөөлөн алгаджээ.

Орой хоол идэж суухдаа Балдан Цэрэнгийн замын сонингоос асуухад өнөөх эр хэсэг дуугүй байснаа “Танайх…