5 ЖИЛИЙН ДАРАА ЦЭРГЭЭС ИРСЭН ХҮҮГЭЭ ЭЭЖ НЬ ТЭВРЭХИЙН ОРОНД ЭРҮҮГ НЬ ТЭМТЭРЧ ҮЗЖЭЭ...УЧРЫГ НЬ МЭДСЭН ХҮҮ

1940-өөд оны дунд үед цэргээс халагдсан Дэндэв нутагтаа хүрэхийн өмнөх орой замын нэг айлд хоножээ. Гэрийн өвгөн хаанахын хүн болохыг нь асуухад Дэндэв нутгаа хэлээд, “Долгор гэдэг айлын ганц хүү байгаа юм аа, таван жил болоод харьж явна” гэхэд өнөөх өвгөн цайгаа уух гэж байснаа аягаа буцаагаад тавьчихав.

Дэндэв ээжийг нь таньдаг юм болов уу гэж бодоод “Та манай хөгшнийг мэдэх үү?” гэж асуухад өвгөн хэсэг түгдэрснээ, “Үгүй ээ, нэрийг нь л хаа нэгтэй сонссон шиг боллоо” гээд өөр юм ярьжээ. Тэр үед Дэндэв үүнд нэг их ач холбогдол өгөлгүй, таван жил уулзаагүй ээждээ маргааш орой гэхэд оччихно гэж бодсоор унтсан гэдэг.

Тухайн үед цэрэгт татагдсан эрс одоогийнх шиг хэдийд халагдахаа яг таг мэддэггүй, олон жил гэрийн бараа харалгүй алба хаах нь ховор зүйл биш байжээ. Дэндэв ч ээж Долгортойгоо хоёул амьдардаг айлын ганц хүү байсан бөгөөд цэрэгт мордох өглөө ээж нь богцонд нь ааруул, борц хийж өгөөд, дээлийнх нь энгэрийг дахин дахин засаж зогссон байна. Мордох болоход Долгор уйлж унжсангүй, харин “Хэдэн жил болохыг битгий тоолоорой, нэг л өдөр ээждээ хүрээд ирнэ” гэж хэлээд хүүгийнхээ араас бараа тасартал нь харж үлджээ.

Тэр хэдхэн үг Дэндэвийн санаанаас таван жилийн турш гараагүй бөгөөд халагдсан өдрөө сонсоод хамгийн түрүүнд “Ээж минь намайг хараад яах бол” гэж бодсон гэдэг.

Эхний жилүүдэд нутгаас ирсэн хүн таарах болгонд Дэндэв ээжийнхээ сураг сонсдог, “Долгор сайн байна лээ, гэр малаа өөрөө болгож байна” гэх үг дуулддаг байв. Харин дөрөв дэх жилээс эхлээд сураг нь цөөрч, нэг удаа нутгийн хүнээс Долгорыг асуухад өнөөх эр “Чи өөрөө удахгүй харина биз дээ” гэж хэлээд яриагаа өөрчилсөн нь Дэндэвт жаахан хачин санагджээ.

Тэр үеэр цэргүүдийн дунд Дэндэвийн нутаг хавиар хүний мах иддэг босоо ороолон гарсан, орой үдшээр ганцаараа явах хүн цөөрсөн гэх яриа ч хааяа сонсогдох болсон байна. Дэндэв тийм юманд итгэдэггүй тул “Өлссөн чоно, алга болсон хүн хоёроо нийлүүлээд л ороолон болгочихсон биз” гэж нөхдөдөө хэлээд инээгээд өнгөрдөг байжээ.

Маргааш өглөө нь Дэндэв замын айлаас эртлэн хөдөлж, нутгийнхаа зүг морио шогшууллаа. Багадаа хурга хариулдаг байсан намхан толгой, усанд ордог голын тохой, алсаас танигддаг хад хүртэл нэг нэгээрээ гарч ирэхэд таван жил гэдэг хугацаа гэнэт алга болчихсон мэт санагдсан гэдэг.

Ээждээ хэл хүргэлгүй гэнэт очиж баярлуулна гэж бодсон тул замд таарсан хүнээс хүртэл Долгорын сураг асуусангүй, харин гэрийнхээ зүг улам яарч байв. Гэвч нутагтаа гүн орох тусам урьд нь бараг залгаа буудаг байсан хэд хэдэн айлын бууц эзгүйрч, зарим газарт хуучин буурь, хугархай унь, салхинд тараасан аргал төдий үлдсэнийг анзаарчээ.

“Энэ хэд чинь бүгд хаашаа нүүчихэв ээ?” гэж Дэндэв амандаа хэлээд шууд ээжийндээ очихын оронд ойрхон харагдсан айлаас сураг сонсохоор шийдэв. Тэр айл нь Дэндэвийг багаас нь мэдэх Содов гэдэг хижээл эрийнх байсан бөгөөд уяан дээр буухад Содов эхэндээ танилгүй хэсэг ширтсэнээ гэнэт “Хүүе, Дэндэв мөн үү?” хэмээн дуу алджээ. Эхнэр нь ч гэрээс гарч ирээд “Иш, Долгорын хүү чинь ирчихэж, орооч хүү минь” гээд сүйд болон цай аягалж, таван жил хаана юу хийснийг нь асууж эхэлсэн байна. Дэндэв нутгийн хүмүүсээ хараад сэтгэл нь онгойсон ч ээжийнхээ нэрийг хэлэх болгонд Содов эхнэртэйгээ нэг нэг рүүгээ хараад байгааг удалгүй анзаарчээ.

Хэсэг хууч хөөрсний дараа Дэндэв аягаа тавиад “За Содов ах аа, манай хөгшин хаагуур бууж байгаа вэ, танайх манайх хоёр чинь уг нь холддоггүйсэн” гэж асуув. Содов “Байгаа аа, ээж чинь байгаа” гэж хариулсан ч хаана гэдгийг нь хэлсэнгүй, харин эхнэр нь тэр дороо босоод зуух оролдох нэрээр нүүр буруулжээ.

Дэндэв хоёрын байдлыг хараад муу юм бодож, “Ах аа, нас барсан юм бол надаас нуух хэрэггүй шүү, би даана” гэхэд Содов цочсон мэт “Үгүй, амьд байгаа” гэж яаран хэлсэн байна. Тэгснээ хэсэг дуугүй сууж байгаад “Харин чи шууд очихоосоо өмнө нэг юм сонссон нь дээр байх” гэхэд гэрийн уур амьсгал тэр дороо өөрчлөгджээ.

Содов хаалганы зүг нэг харснаа дуугаа намсгаж, “Дэндэв ээ, чамайг байхгүй хойгуур ээжийн чинь тухай их муухай яриа гарсан” гэж эхлэв. Дэндэв “Ямар я…